وسواس فکری  اندیشه ها ، تحریکات و یا تصاویری هستند که بارها و بارها اتفاق می افتند ، افراد مبتلا به وسواس  نمی خواهند که این افکار را داشته باشند و این موضوع موجب ناراحتی آنها می شود ، وسواس فکری به طور معمول با احساسات ناخوشایندی همچون ترس و انزجار همراه است .

همه انسان ها ممکن است افکار وسواس گونه داشته باشند به عنوان مثال آیا درب را قفل کرده اند یا نه ، آیا اجاق گاز را خاموش کرده اند یا نه … اما این به آن معنی نیست که تمام مردم به وسواس فکری مبتلا هستند . افکار وسواس گونه می توانند فرد را به انجام دادن رفتارهایی اجباری سوق دهند ، اگر مدت زمان این رفتارهای اجباری در طول روز بیش از یک ساعت باشد و یا به گونه ای باشند که روند عادی زندگی را مختل کند آنگاه احتمال دارد که فرد به سندروم اختلال وسواس یا OCD  مبتلا شده باشد .

نکته ای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که وسواس فکری یک اختلال روانشناختی است در صورتی که باور عمومی در جامعه این است که برخی از افراد دارای شخصیت وسواسی هستند همین تلقی نادرست معمولا باعث می شود که افراد مبتلا به وسواس فکری دیر هنگام و در مراحل پیشرفته OCD به فکر درمان خود بیافتند.

زندگی کردن همراه با وسواس ساده نیست مدت زمان زیادی از اوقات روزانه فرد صرف انجام اموری تکراری و بیهوده می شود و احساسات ناخوشایند همواره در کنار فرد وسواسی است . تاکنون افراد بسیاری به علت وسعت عوارض نا خوشایند ناشی از وسواس فکری ضمن تماس با مرکز مشاوره خانواده  در صدد درمان خود بر آمده اند.

انواع مختلف وسواس فکری

۱-وسواس های مربوط به آلودگی

وسواس های مربوط به آلودگی می تواند شامل :

• مایعات بدن (مدفوع و ادرار)
• بیماری ها (تبخال ، HIV )
• مواد شیمیایی خانگی و خاک باشد.

۲-وسواس های مربوط به کمال گرایی

وسواس های فکری که مربوط به کمال گرایی می شوند می تواند شامل این موارد باشند :

• ترس از دست دادن داشته ها
• ترس از دست دادن یا فراموش کردن اطلاعات مهم
• نگرانی در مورد تناسب یا دقیق بودن
• نگرانی یا نیاز به دانستن و یا به یاد آوردن

۳-وسواس های فکری مذهبی

این وسواس به شکل نگرانی در مورد تخطی از فرمان خداوند می باشد.

۴-وسواس های صدمه

این وسواس عبارت است از مسئول بودن در برابر صدمه ای که به دیگران وارد می شود.

۵-وسواس های مرتبط با از دست دادن کنترل

• ترس از نادیده گرفته شدن و یا توهین
• ترس از سرقت چیزها
• ترس آسیب رساندن به خود
• ترس از آسیب رساندن به دیگران از جمله وسواس های فکری هستند که در این گروه جای می گیرند.

۶-وسواس در مورد ایده های روحانی

• داشتن ایده های روحانی در خصوص
• اعداد خاص
• روزهای خاص
• رنگ های خاص و نظایر این ها

تفاوت رفتارهای تکراری با وسواس

لازم است ما بین انجام رفتارهای تکراری که در بسیاری از مواقع لازمه زندگی است و وسواس تفاوت قائل شد. به عنوان مثال فرد در هنگام یادگیری یک مهارت جدید مجبور به تکرار یک عمل به دفعات متعدد است و یا ممکن است شما دوست داشته باشید که وسایل اطراف تان را مرتب کنید .

تا زمانی که شما این شیوه را بهتر و مفید تر می دانید مشکلی در خصوص ابتلا به وسواس ندارید در واقع مشکل از زمانی آغاز می شود که مرتب نگه داشتن اطراف تان به شکل یک اجبار برای شما درآید و در صورت رعایت نکردن این اجبار دچار استرس و اضطراب بشوید

انواع مجازات هایی که افراد مبتلا به وسواس فکری بر خود اعمال میکنند

افراد مبتلا به وسواس فکری به منظور کاهش استرس و اضطراب ناشی از وسواس یک دسته از مجازات ها و تنبیهات را بر خود اعمال می کنند این مجازات ها را میتوان در گروه های ذیل طبقه بندی کرد:

۱-شستن و تمیز کردن

• شستن دست ها بیش از حد و یا به روشی خاص
• حمام کردن و دوش گرفتن بیش از حد
• تمیز کردن وسایل خانه و یا سایر اشیا بیش از حد ، از جمله مجازات های مرسوم در میان افراد مبتلا به وسواس فکری است

۲-چک کردن

• بررسی مداوم به منظور اطمینان از اینکه اشتباه نکرده اند.

۳- تکرار کردن

• تکرار کردن فعالیت ها و بازنویسی کردن آنها از جمله مجازات هایی هستند که فرد مبتلا به وسواس فکری در مورد خود اعمال می کند.

۴-مجازات های روحی

امکان دارد که فرد مبتلا به وسواس فکری برای کاهش اضطراب و تنش یک دسته از مجازات های روحانی را در مورد خود اعمال کند این مجازات ها میتوانند شامل  دعا به منظور جلوگیری از آسیب و بررسی روحانی حوادث رخ داده به طور مرتب باشند.

علائم وسواس فکری چیست؟

در صورتی که مبتلا به وسواس فکری شده باشید احتمالا یک یا چند رفتار خاص را به طور مرتب تکرار می کنید تعدادی از این رفتارها به شرح ذیل است

• زمانی که در اندیشه ای متفاوت هستید به ناگهان این فکر به ذهن شما می آید که ممکن است به خودتان و یا دیگران آسیب وارد کنید.
• شما می ترسید که در محیط های اجتماعی بد رفتار کنید و یا کلمات نامناسبی را بر زبان بیاورید.
• شما احتیاج دارید که کارتان از سوی دیگران مورد تایید قرار بگیرد و یا به نحوی اطمینان حاصل کنید کاری که انجام می دهید درست است.
• شما مجددا بررسی می کنید تا مطمئن شوید لوازم آشپزخانه خاموش است و یا درب خانه قفل است.
• اعداد را با یک الگوی مشخص و یا صدای بلند برای خودتان تکرار می کنید.
• شما احساس می کنید که نیاز به خوردن یک غذای خاص و یا یک سفارش خاص دارید.
• خانه شما پر است از چیزهایی که از آنها استفاده نمی کنید و نیازی به آنها ندارید.
• به طور مداوم اطراف تان را تمیز می کنید و یا بیش از اندازه به حمام می روید.

تشخیص وسواس فکری

اگر تصور می کنید که مبتلا به اختلال وسواس فکری هستید لازم است که به یک روانپزشک مراجعه کنید فرآیند تشخیص بیماری شما می تواند شامل معاینه فیزیکی ، آزمایش خون ، آزمایش عملکرد تیروئید ، برسی داروها و یا میزان الکلی که احتمالا مصرف می کنید ، همچنین ارزیابی های روانشناختی باشد.

درمان وسواس فکری

پذیرش وجود اختلال وسواس فکری گام مهمی در شروع فرآیند درمان OCD است زیرا بسیاری از افراد از پذیرش وجود این اختلال در وجود خود سرباز می زنند و یا آن را امری کم اهمیت تلقی می کنند و تنها زمانی درصدد درمان این اختلال بر می آیند که وسواس فکری وارد مراحل پیش رفته ای شده باشد و روند زندگی فرد را دچار اختلال کرده باشد .

درمان وسواس فکری در مراحل اولیه به کمک روشهای رفتار درمانی امکان پذیر است اما در صورت وارد شدن اختلال وسواس فکری به مراحل پیش رفته تر میبایست از روش های درمان دارویی نیز در کنار رفتار درمانی استفاده کرد . در روش درمان دارویی به طور معمول از سه نوع دارو جهت درمان بیماری استفاده می شود:

۱-کلومیپرامین

۲-فلوگزتین

۳-ترانیل سیپرومین ‌

تحقیقات نشان داده اند که مصرف داروی فلوگزتین در بیشتر افراد دارای اثر بخشی بیشتر و دامنه عوارض کمتری بوده است. لازم به توضیح است که هر گونه مصرف دارو جهت درمان اختلال وسواس فکری تنها می بایست زیر نظر پزشک متخصص انجام پذیرد. در کنار درمان های دارویی و رفتار درمانی استفاده از روش درمان های گروهی نیز می تواند در درمان این بیماری مفید باشد .

در یک تحقیق تعدادی از مبتلایان به بیماری وسواس فکری در گروه های دو و یا سه نفره به مدت چند روز در خانه هایی بسیار کثیف و آلوده اقامت کردند ، آنها در طول مدت اقامت خود در آن خانه ها مجبور به انجام نظافت خانه بودند ، پس از شرکت در چند دوره درمان کاهش عوارض اختلال وسواس فکری در اکثر شرکت کنندگان مشاهده گردید.

وسواس فکری افکار ناخواسته و تصاویر ذهنی تکراری هستند که برای شخص ، غیر قابل تحمل است و باعث ایجاد اضطراب در فرد می شود. این عارضه یکی از سخت ترین و غیر قابل تحمل ترین مشکلات روانشناختی بوده که ذهن را دچار خستگی و فرسودگی می کند.

تصور افراد دارای وسواس فکری در مورد خود

بیمار مبتلا به بیماری وسواس فکری ، از این تصویرهای ذهنی یا افکار ناخواسته منفی و غیر قابل توضیح ، بسیار رنج می برد. این اختلال باعث ایجاد احساس خجالت ، ترس ، تنفر ، تردید ، نگرانی و بی اعتمادی نسبت به خود می شود و ممکن است فرد در نتیجه این احساس نا امنی ، خود را در مرز جنون تصور کند.

افراد دارای وسواس فکری از داشتن این فکرهای ناراحت کننده و منفی ، احساس گناه می کنند و در اکثر مواقع حتی در مواجهه با روانپزشک آن را پنهان کرده و از بازگو کردن این افکار ، بسیار شرمگین و ناراحت هستند.

بطور کلی تصور افراد دارای وسواس فکری در مورد خود اینگونه است که : افکار وسواسی من به این معناست که من آدم بد ، دیوانه ، خطرناک و غیر قابل اعتمادی هستم. که باید گفت این تصور کاملا غلط و نادرست است.

ویژگی افراد دارای وسواس فکری

بیمار دارای وسواس فکری همواره این احساس را در خود دارد که او فردی غیرعادی و یا استثنایی است. این ویژگی در افراد مذهبی به مراتب سخت تر و رنج آورتر می باشد چرا که این افراد می ترسند که وسواس فکری آنها باعث شود که دیگران در موردشان اینگونه تصور کنند که آنها در پس شخصیت شریف خود ، دارای باطنی خطرناک ، پست و گناهکار هستند.

علائم و نشانه های وسواس فکری

وجود این علائم در افراد دارای وسواس فکری می تواند سایر جنبه های زندگی آنها اعم از شغل ، روابط اجتماعی با اطرافیان و جامعه و نیز روابط شخصی را تحت تاثیر قرار داده و یا مختل کند.

با اینکه علائم و نشانه های وسواس فکری در افراد مختلف ، متفاوت است اما بطور کلی شامل موارد زیر می باشد:

۱-عجول بودن

۲-کمال گرایی

۳-شک و تردید

۴-مشکل در تصمیم گیری

۵-حساس بودن بیش از حد به وقت و زمان

۶-اطمینان طلبی (مثلا پرسیدن نظر تعداد زیادی از اطرافیان در مورد یک تصمیم هرچند کوچک مثل رنگ یک لباس)

۷-سرزنش بیش از حد خود و دیگران

۸-احساس گناه بیش از حد

عوامل موثر در افزایش احتمال بروز وسواس فکری

تحقیقات نشان می دهد که وراثت یکی از عوامل مهم در بروز وسواس فکری است. بنابراین احتمال بروز این مشکل در افرادی که سابقه وسواس فکری در پدر و مادر و یا اقوام درجه یک آنها وجود دارد بیشتر است.

همچنین با استفاده از ابزارهای نوین تصویربرداری متوجه شده اند که مغز افراد مبتلا به وسواس فکری نسبت به افراد عادی ، دارای تفاوت هایی از نظر کارکرد و اندازه ی قسمت های مختلف است.

یکی دیگر از عوامل موثر در افزایش احتمال بروز وسواس فکری ، محیط است. محیطی که فرد در آن پرورش یافته و افراد خانواده تاثیر مهمی در بوجود آوردن این اختلال دارند. مثلا سختگیری در آموزش آداب دستشویی رفتن در سالهای اولیه کودکی ممکن است منجر به بروز وسواس در کودک شود و تا سالهای بزرگسالی باقی بماند. بطور کلی سبک های فرزند پروری بسیار سختگیرانه که در آن والدین قوانین سخت اعمال می کنند و انتظاراتی بیش از حد توان از بچه ها دارند ، زمینه ساز وسواس فکری می شود. همچنین افرادی که در کودکی شاهد رفتارهای وسواسی والدین یا یکی از اطرافیان نزدیک خود بوده اند ، ممکن است دچار این عارضه شوند.

عوارض وسواس فکری

۱-یکی از عوارض جبران ناپذیر وسواس فکری ، اتلاف وقت و عمر است که شاید بزرگترین خسارت وسواس فکری باشد. چرا که بازگشت زمان های از دست رفته غیرممکن است.

۲-صرف انرژی زیاد برای بررسی افکار تکراری

۳-باز ماندن از انجام کارهای مهم زندگی مانند تحصیل ، شغل و …

۴-از دست دادن تمرکز فکری

۵-منزوی شدن و دوری از جامعه و نیز کمرنگ شدن هویت و شخصیت اصلی فرد

۶-روبرو شدن با تمسخر و استهزاء دیگران

۷-ایجاد مشکل برای خانواده و اطرافیان و آزار و اذیت آنها

۸-بیماریهایی مانند ریزش مو ، افسردگی و استرس شدید

درمان وسواس فکری

اولین قدم در درمان وسواس فکری این است که فرد بپذیرد این مشکل را دارد و وسواس علت بسیاری از مشکلات بعدی اوست. اگر درمان وسواس فکری خیلی زود آغاز شود  و مشکل ، چندان جدی نباشد معمولا با استفاده از روان درمانی می توان آن را بهبود بخشید. اما اگر مشکل وسواس فکری پیشرفته و جدی شده باشد معمولا از روان درمانی و دارو درمانی برای درمان این اختلال استفاده می شود. در موارد پیشرفته تر و زمانی که بیماری به حدی شدید شده باشد که فرد مبتلا قادر به مصرف دارو نیست ، از شوک درمانی نیز استفاده می شود. اما در سالهای اخیر روشی به نام جراحی عصبی را برای موارد بسیار حاد و علاج ناپذیر مورد بررسی قرار داده اند که فقط برای مواردی مورد استفاده قرار می گیرد که بیمار به سایر روشهای درمانی جواب نداده باشد و نیز به مدت ۵ سال به شدت دچار این اختلال شده باشد.

در زیر به ۱۰ مورد از راهکارهای موثر در درمان وسواس فکری اشاره می کنیم:

۱) مواجهه و پیشگیری از پاسخ

مواجهه شامل روبرو شدن با افکار یا تصوراتی است که بیمار را مضطرب می کند. در نگاه اول به نظر می آید که این مسئله باعث اضطراب بیشتر می شود اما تاثیر این روش در اهمیت دادن به قسمت دوم درمان ، یعنی پیشگیری از پاسخ  است. هرگاه با چیزی که شما را مضطرب می کند مواجه شدید باید آن فکر یا عمل وسواسی را انجام ندهید.

ممکن است بیمار مبتلا به وسواس فکری بارها تلاش کرده باشد تا این افکار وسواسی را متوقف کند اما هر بار اضطراب بیمار بیشتر می شود، نکته ی بسیار مهم تعهد ادامه ی این کار است که تسلیم نشده و افکار وسواسی را به خود راه ندهد. آنقدر این عمل باید تکرار شود تا زمانیکه اضطراب کاهش پیدا کند. در واقع کاهش اضطراب و درمان وسواس فکری زمانی اتفاق می افتد که بیمار با افکار مزاحم مواجه شده و از پاسخ وسواسی جلوگیری می کند.

۲) شناخت درمانی

شناخت درمانی یک روش علمی برای درمان افسردگی و سایر اختلالات روانی بوده که مبتنی بر نظریه ای بسیار ساده است که می گوید: این افکار و نوع برداشت شما از محیط اطراف است که روحیه شما را شکل می دهد.

در این روش ، درمانگر سعی می کند افکاری را که باعث ایجاد وسواس فکری می شود را تغییر دهد ، مثل افکار بدبینانه و بی دلیل یک بیمار افسرده. هدف از شناخت درمانی ، تغییر دادن مستقیم این طرز تفکرها به امید بوجود آمدن سایر تغییرات است.

۳) روان درمانی

یکی از مهمترین و اصلی ترین روشهای درمان وسواس فکری ، روان درمانی است که توسط روانکاو یا روانشناس صورت می گیرد.

در این روش ، بیمار و درمانگر مدت طولانی با هدف و برنامه مشخص با یکدیگر همکاری می کنند و درمان به شیوه ی مصاحبه و گفتگو انجام می شود. این روش بصورت مکالمه تلفنی و یا صحبت رو در رو و یا هر شیوه ی مفیدی که باعث اصلاح زندگی فرد مبتلا به وسواس فکری شود ، انجام می گیرد. این روش درمانی ممکن است بصورت خصوصی انجام شود و یا ممکن است بصورت گروهی موثر واقع شود.

۴) درمان با ورزش

تحرک بدن می تواند ذهن را آرام کند. اگر بیمار وسواس فکری در هفته ، حداقل ۲ روز ورزش کند می تواند به سالم تر شدن فکر و روان خود کمک کند. چراکه با توجه به بررسی های انجام شده ورزش نه تنها اضطراب را کمتر می کند بلکه باعث می شود تمرکز مغز روی افکار وسواسی ، تکراری و مضطرب کمتر شود.

۵) درمان با موسیقی

موسیقی آرامش بخش احتمال افسرده شدن را کاهش داده و اضطراب را از بین می برد. محققان اعتقاد دارند افرادی که موسیقی آرامش بخش گوش می کنند کمتر با افکار وسواسی درگیر می شوند و سطح اضطراب و استرسشان هم کمتر می شود. اکثر روانشناسان به تاثیر موسیقی بر سلامت روان اشاره کرده اند و موسیقی درمانی را یکی از بهترین راه های مقابله با اضطراب و به تعادل رساندن وضعیت روانی افراد می دانند.

۶)مواد غذایی و ویتامین ها

کمبود ویتامین ب۱۲ می تواند سبب خستگی ، کم خونی و افسردگی شود و یا ممکن است باعث آسیب به مغز و سیستم عصبی مرکزی شود. کمبود این ویتامین همچنین می تواند سبب بروز وسواس فکری شود. مصرف روزانه ویتامین ب ۱۲ می تواند وسواس فکری را بطور طبیعی درمان کند. این ویتامین را به صورت خوراکی و با خیال راحت می توان در مقادیر بالا مصرف کرد چرا که مقادیر اضافی آن به راحتی توسط بدن دفع می شود و همچنین بخشی از آن در کبد بعنوان ذخیره ای برای آینده نگهداری می شود. تخم مرغ ، صدف ، لبنیات کم چرب ، ماهی و گوشت گاو و بره از جمله مواد غذایی سرشار از ویتامین ب۱۲ هستند.

مصرف غذاهای غنی از منیزیم نیز می تواند در درمان وسواس فکری موثر باشد. منیزیم به ریلکس شدن بدن کمک می کند و یک ماده معدنی ضروری است که بدن برای حفظ کارکرد طبیعی عضلات و سیستم عصبی به آن نیاز دارد و مانع از اضطراب و افسردگی و سردرد می شود. مواد غذایی غنی از منیزیم باید با دقت مصرف شوند زیرا استفاده از آن ها به مقادیر زیاد ،  باعث اسهال می شود که به این ترتیب از بدن خارج می شود. منابع خوراکی غنی از منیزیم عبارتند از سبزیجات برگدار تیره ، آجیل ، دانه ها ، لوبیا ، عدس ، غلات سبوس دار ، آووکادو و میوه های خشک.

۷) زندگی در جمع

فرد وسواسی را باید از گوشه گیری و تنهایی دور کرد. زندگی در میان جمع می تواند عامل و سببی برای رفع این اختلال باشد. مسافرت های دسته جمعی و فعالیت های اجتماعی می تواند در کم شدن علائم و در نهایت درمان وسواس فکری نقش ویژه ای داشته باشد.

۸) درمان دارویی

بیماری وسواس فکری چون دارای ریشه های هورمونی است و با فعالیتهای هورمونی بدن در ارتباط می باشد ، پزشکان با تجویز داروهایی سعی می کنند فعالیت هورمونهای بدن را متعادل کنند و از این طریق به بیمار کمک می کنند تا راحت تر این مشکل برطرف شود. داروهای ضدافسردگی به عنوان مکمل در درمان وسواس فکری استفاده می شوند زیرا داروها به تنهایی در برطرف کردن نشانه های این اختلال موثر نیستند و باید بطور همزمان با روان درمانی مورد استفاده قرار بگیرند.

۹) درمانهای هومیوپاتی

هومیوپاتی روش درمانی خاصی است که در آن با ایجاد تحریک در سیستم های عصبی و ایمنی بیمار بوسیله داروهای گیاهی ویژه ، باعث بهبودی فرد مبتلا به وسواس فکری می شود. داروهای هومیوپاتی ، نیروی طبیعی و شفابخش را در بدن فرد بیمار تحریک کرده و همین نیرو به دفاع از بدن پرداخته و بیماری را به روشی غیر قابل تصور و بی ضرر و بسیار لطیف برطرف می کند.

این روش در درمان بسیاری از بیماریهای جسمی و بخصوص مسائل روحی ، روانی نظیر وسواس فکری دارای درصد موفقیت بسیار بالا می باشد.

داروهایی که در این روش تجویز می شود گیاهی بوده و با دوز پایین و به مقدار بسیار کم و در فواصل زمانی زیاد تجویز می شود زیرا همین مقدار کم دارو ، علاوه بر تسکین علائم ، به درمان ریشه ای بیماری نیز می پردازد و مانند داروهای شیمیایی لازم نیست هر روز حجم زیادی از داروها را مصرف کرد. این داروهای گیاهی در طب هومیوپاتی ، جزء درمانهای کم عارضه بوده و دارای تاثیر طولانی مدت در فرد نیز هست.

۱۰)درمان با تمرینات ریلکسیشن و مدیتیشن

تن آرامی یا ریلکسیشن تکنیک کسب آرامش ، برای رسیدن به تمرکز بهتر و رهایی از تنشهای ذهنی بوسیله آرام کردن عضلات بدن است. درون پویی یا مدیتیشن که با نام مراقبه نیز شناخته می شود ، تکنیک و روشی برای تسلط بر ذهن است که باعث ایجاد شادی و آرامش عمیق و طولانی می شود.

افراد مبتلا به وسواس فکری باید تمرین ریلکسیشن و مدیتیشن انجام بدهند چرا که برای کاهش استرس و تفکر وسواسی بسیار ضروری است. این تمرینات می تواند به بدن و ذهن کمک کند که ریلکس شده و وارد آرامش شوند.

تنفس عمیق نیز برای افراد مبتلا به وسواس فکری مفید است.اگر شما نیز در خانواده خود فردی دارید که مبتلا به وسواس فکری است به یاد داشته باشید که استرس و بحران باعث بدتر شدن وضعیت بیمار می شود و احتمال عود آن نیز بیشتر است پس سعی کنید آرامش محیط خانواده را حفظ کنید و به جای ملامت و سرزنش، او را درک کنید و به او با دید مثبت برای درمان نگاه کنید و از تلاش او برای درمان وسواس فکری قدردانی کنید.